هدف این مقاله، برشمردن کارهایی است که «فرد حجامت شونده» باید انجام دهد یا برای او انجام دهند تا نتیجه مطلوبی از حجامت عاید شود. بنابراین، مخاطب اصلی این مقاله، بیماران و مردمی هستند که قصد انجام حجامت را دارند ولذا سعی کرده ایم که از ورود مطوّل و تخصّصی به مباحث علمی خودداری نماییم.

این مقاله دارای سه فصل است:

الف- تمهیدات قبل از حجامت.

ب- تمهیدات زمان انجام حجامت.

ج- تمهیدات پس از حجامت.

الف- تمهیدات قبل از حجامت

۱- دانش خود را در زمینه حجامت بالا ببرید تا توانایی تشخیص حجامت خوب و بد را پیدا کنید.

۲- برای حجامت، به مراکز معتبر مراجعه کنید اما بدانید که مراکز معتبر لزوما همان مراکزی نیستند که تبلیغات بیشتری می کنند بلکه در بسیاری از موارد، این دو با هم رابطه ای عکس دارند.

۳- بهترین حجامت را لزوما پزشکان انجام نمی دهند. گاهی تجربه یک حجّام، حدّاقل در زمینه عملی، او را برتر از دیگران می کند. به هرحال باید حجامتِ خوب را بشناسید تا حجامت گرِ خوب را بشناسید.

۴- به تشخیص پزشک معالج خود در مورد ضرورت یا ممنوعیت احتمالی حجامت احترام بگذارید و آن را قبول کنید.

۵- در بسیاری از مواقع، بهترین نوع حجامت برای شروع درمان، حجامت عام است امّا ارائه طرح درمانی از وظایف پزشک شما است و بهتر است به نظر او احترام بگذارید.

۶- چه کسانی نباید حجامت کنند؟

تشخیص این امر به عهده پزشک است و همو وظیفه دارد تا ارزیابی های کامل و لازم را قبل از حجامت انجام دهد. امّا در این زمینه افراد دارای مشکلات ذیل حتما باید قبل از حجامت با پزشک خود مشورت کنند:

۶-۱- پیوند عضو: پیوند عضو از موارد ممنوعیت مطلق حجامت است. حجامت، توان دستگاه ایمنی بدن را زیاد می کند و این می تواند منجر به ردّ پیوند شود.

۶-۲- ضعف قوای بدنی: تحت این عنوان کلّی، این موارد قابل اشاره است:

– کم خونی شدید: مبتلایان به کم خونی های خفیف (و از جمله تالاسمی مینور) در صورت تشخیص پزشک می توانند حجامت کنند امّا کسانی که از کم خونی های شدید رنج می برند هرگز نباید حجامت کنند.

کسانی که در ماه های اخیر دچار خونریزی های شدید(مثل قاعدگی های طولانی و شدید، خون دماغ های مکرّر و طولانی، خونریزی های ناشی از تصادفات و جرّاحی و زایمان و …) یا خون ریزی های خفیف مزمن(مثل خون ریزی های مزمن گوارشی، لکه بینی بین قاعدگی ها و …) بوده اند؛ دوره بیماری های سخت و ناتوان کننده را از سر گذرانده اند یا مشغول مبارزه با آن هستند؛ رژیم های غذایی طولانی یا شدید گرفته اند و … می توانند از مظنونان کم خونی باشند و باید پزشک خود را در جریان بگذارند.

– استفاده کنندگان طولانی از داروهای سرکوب کننده ایمنی و از جمله انواع کورتون ها.

– کسانی که در زندگی عادّی، مکرّرا دچار علائمی مانند افت فشار، ضعف و بی حالی و سرگیجه می شوند؛ دست و پای سردی دارند و ….

۶-۳- سابقه غشوه شدید حجامت: سابقه افت فشار و غشوه حجامت به خودی خود مانعی برای حجامت نیست و این افراد در صورت تشخیص پزشک و با رعایت تمهیداتی قادر به حجامت مجدّد هستند امّا کسانی که سابقه غشوه های بسیار شدید و سنگین دارند باید در مورد انجام حجامت تجدیدنظر کنند مگر آن که غشوه های قبلی آنها به عللی قابل پیشگیری یا قابل درمان اتفاق افتاده باشد.

۶-۴- سابقه ایجاد جوش گاه های شدید: برخی افراد که با ایجاد هرگونه زخم در روی پوست دچار جوش گاه های شدید و بدشکل می شوند بهتر است از انجام حجامت صرف نظر کنند.

۶-۵- غلبه بلغم: افراد بلغمی به ویژه کسانی که علائم غلبه واضح بلغم دارند، ضمن احتمال بیشتر برای غشوه، معمولا سود چندانی از حجامت نمی برند یا ممکن است از این بابت دچار خسران هم بشوند.

این افراد معمولا چاق و سفید و بی حال هستند و ممکن است این علائم را هم داشته باشند:

سپیدی، نرمی، سردی و سستی پوست؛ بی مو شدن بدن؛ سنگینی و کندی حواس و فراموشی؛ ریزش آب دهان؛ عدم تشنگی؛ آب بینی رقیق فراوان که البته فاقد سوزش است؛ ترشحات پشت حلق بلغمی وسرفه زیاد؛ درد عقب سر؛ افزایش اشتهای غیرقابل مهار؛ آروغ ترش و ضعف معده به ویژه با خوردن ترشیجات؛ احساس کسالت، ضعف، خستگی و کوفتگی بدن و مفاصل؛ بی میلی به غذای صبح؛ سکته؛ برص؛ سفیدی ادرار؛ خواب زیاد امّا سطحی و خواب دیدن آب، باران و برف؛ مدفوع بدبو؛ افزایش چربی شکمی و ….

۶-۶- دوران قاعدگی، نفاس و شیردهی بانوان:

– حجامت بانوان در دوره قاعدگی ممنوع است و هرقدر شدّت خونریزی بیشتر باشد این ممنوعیت هم تشدید می شود. در زمان اوج خونریزی قاعدگی بیشترین احتمال خطر وجود دارد. با نزدیک شدن به اواخر قاعدگی هم؛ علیرغم کاهش خونریزی، به دلیل افزایش سرمای مزاجی بدن زن، احتیاط بیشتری لازم است. در صورت ضرورت، اوایل قاعدگی که هنوز خونریزی شدید زن شروع نشده است می توان او را حجامت کرد.

 – دوره نفاس(یا خونریزی پس از زایمان) هم همین وضع را دارد امّا به دلیل مشکلات ناشی از بارداری و زایمان و شیردهی، احتیاط در آن بسیار شدیدتر و جدّی تر است.

– در دوره شیردهی هم اولویت با ترک حجامت است به ویژه این که مشکلاتی مانند کم خونی یا ضعف قوای بدنی وجود داشته باشد. فراموش نکنید که مادّه اوّلیه برای ساخته شدن شیر، خون است ولذا در این دوران جز به ضرورت نباید خون را از بدن خارج کرد.

۶-۷- دوران بارداری: علاوه بر ممنوعیت های عمومی، توصیه می شود بانوان در اوایل و اواخر بارداری حجامت نکنند. در صورت ضرورت، حجامت بانوان باردار بین ماه ۴ تا ۷۷ انجام می شود.

۶-۸- مصرف برخی داروها: هیچ دارویی به طور مستقیم منعی برای انجام حجامت نیست. برخی داروها مانند داروهای سرکوب کننده دستگاه ایمنی یا داروهای شیمی درمانی به واسطه تحلیل قوای بدنی مانعی برای حجامت محسوب می شوند.

هیچ کدام از داروهای ضدّانعقادی(مثل آسپرین، وارفارین، هپارین، دی پریدامول و …) آن قدر توان ندارند که بابت عدم قطع خونریزی پس از حجامت، ایجاد نگرانی کنند و لذا مصرف کنندگان داروهای ضدّانعقادی می توانند با خیالی راحت حجامت کنند.

بهتر است بین حجامت و مصرف داروهایی که ایجاد برادی کاردی(کاهش ضربان قلب) ایجاد می کنند(مانند پروپرانولول یا ایندرال)، حدّاقل ۴ ساعت فاصله باشد.

۶-۹- بیماری های خونریزی دهنده: در بیماری هایی مثل هموفیلی یا کمبود شدید پلاکت، به دلیل احتمال ایجاد خـونـریـزی شـدید باید در انجام حجامت تجدیدنظر کرد.

۶-۱۰- ترس و اضطراب شدید: اگر فردی دچار اضطراب غیرقابل کنترل نسبت به حجامت است احتمال غشوه در او بسیار زیاد است. این ترس زیاد، باعث اسپاسم عروقی منتشری نیز می شود که نتیجه مثبت حجامت را بسیار کم می کند.

۶-۱۱- صرع: کسانی که به صرع فعّال مبتلا هستند ممکن است در حین حجامت نیز دچار تشنّج شوند. لذا حجامت این افراد تنها در موارد ضروری و با رعایت تمهیدات ویژه انجام شود.

۶-۱۲- عدم رعایت تمهیدات آماده سازی: کسانی که تمهیدات غذایی و دارویی مربوط در آماده سازی قبل ازحجامت را انجام نداده اند، اگر وضعیتشان به نحوی باشد که در صورت انجام حجامت، امکان تشدید بیماری آنها وجود داشته باشد، نباید حجامت کنند. تشخیص این مساله تخصصی به عهده پزشک معالج است.

۶-۱۳- اگر اهدای خون به هر علتی برای شما ممنوع شده است پزشک را مطلع سازید.

تذکّر مهم: تصمیم نهایی در مورد انجام یا عدم انجام حجامت، به عهده پزشک حاذق است. یک پزشک حاذق ممکن است در جایی که به نظر دیگران، منع مطلق انجام حجامت یا فصدباشد، اقدام به این کار بکند و بیمار را نجات دهد. مثلا نوجوانی که به دلیل خون دماغ های غیرقابل مهار، دچار ضعف و علائم کم خونی شده است با انجام یک حجامت علمی، به راحتی درمان خواهد شد.

سؤال: بیماری هایی مانند هپاتیت و ایدز، منعی برای انجام حجامت هستند؟

پاسخ این سؤال منفی است بلکه حجامت از ارکان درمان این دو بیماری است. تنها این که احتیاطات لازم برای عدم انتقال این بیماری ها باید اعمال شود. بنابراین مبتلایان به این بیماری ها نباید بیماری خود را از پزشک پنهان کنند و پزشکان نیز نباید از انجام حجامت این افراد، طفره بروند.

۷- تمهیدات زمانی حجامت

الف- اوقات مناسب

۱- فصول مناسب: بهترین فصل برای انجام حجامت، فصل بهار و پس از آن به ترتیب پاییز، تابستان و زمستان می باشد.

نکته: منظور ما از فصل، فصل طبّی است و نه تقویمی. مثلا در بسیاری از مناطق ایران، از نیمه اسفند، وضعیت هوا عوض می شود و گیاهان شروع به سبز شدن می کنند که این تغییر، مصادف با شروع بهار طبّی است. طبیعتا در مناطق گرمسیر، بهار، زودتر از این شروع می شود و در مناطق سردسیر، دیرتر.

۲- روزهای مناسب در یک ماه: در روایات حضرات معصومین(علیهم السّلام) به طور خلاصه این روزها برای حجامت مناسب دانسته شده اند:

– روزهای ۱۲ تا ۱۵ هر ماه قمری.

– روزهای هفده، نوزده و بیست و یک هر ماه قمری.

– پنج شنبه آخر هر ماه قمری.

۳- روزهای مناسب در یک هفته: در این مورد روایات مختلفی وارد شده که تعیین یک روز خاصّ را مشکل می کند. شاید بهتر باشد در مورد حجامت نکردن در روزهای نامناسب تمرکز بیشتری داشته باشیم که در سطور ذیل به آنها اشاره می شود.

۴- ساعات مناسب در طول روز: در روایات شریف، برای روزهای مختلف هفته، ساعات متفاوتی ذکر شده است. امّا درمجموع و با توجّه به نظرات بزرگان طبّ سنّتی، ظاهرا ساعات ابتدایی روز(ساعات دوّم و سوّم از شروع روز) و ساعات نزدیک به غروب آفتاب، برای انجام حجامت مناسبترند.

۵- ایّام خاص و ویژه: در روایات اهل بیت علیهم السّلام، بعضی روزها به طور ویژه مورد تأکید قرار گرفته اند:

– روزهای سه شنبه ای که مصادف با هفدهم، نوزدهم و یا بیست و یکم ماه قمری باشند.

– اوّلین سه شنبه ماه آذار رومی: با توجّه به شروع این ماه در روز ۲۳ اسفند، اوّلین سه شنبه آذار، معمولا مصادف با آخرین سه شنبه سال شمسی است.

– هفتم و چهاردهم ماه رومی حزیران: طبق بعضی تقاویم، مصادف با ۳۰ خرداد و ۶ تیر هر سال و طبق بعضی تقاویم دیگر، مطابق با ۲۹ خرداد و ۵۵ تیر هر سال هستند.

ب- اوقات نامناسب

۱- فصل زمستان: در زمستان باید انجام حجامت را به موارد ضروری محدود کرد.

۲- ماه رومی کانون اوّل: در رساله ذهبیه بر عدم انجام حجامت در این ماه تاکید شده است که از ۲۳ آذر، شروع و به ۲۳ دی ختم می شود.

۳- جمعه ها: طبق تاکید بسیار زیاد روایات، باید در روز جمعه- به خصوص هنگام زوال یعنی نزدیک ظهر- از انجام حجامت پرهیز شود. در صورت وجود اضطرار و ضرورت، ضمن رعایت تمهیدات حجامت اضطراری، در صورت امکان بهتر است حجامت را به عصر جمعه موکول کرد.

۴- چهارشنبه ها: برخی روایات از انجام حجامت در این روز نهی کرده بعضی دیگر آن را جایز شمرده اند امّا درمجموع به نظر می رسد بهتر باشد در روزهای چهارشنبه نیز یا حجامت نکرد یا در صورت ضرورت، تمهیدات لازم برای حجامت اضطراری را مدّ نظر داشت.

۵- به هنگام بروز طوفان، وقوع زمین لرزه یا وزش بادهای شدید، ماه گرفتگی و خورشیدگرفتگی، از انجام حجامت بپرهیزید:

* «یَحْتَجِمُ فِی یَوْمٍ صَاحٍ صَافٍ لَا غَیْمٌ فِیهِ وَ لَا رِیحٌ شَدِیدَهٌ: حجامت در روزى انجام شود که روشن و صاف و بدون ابر باشد و باد شدیدی در کار نباشد »

(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص۵۹)

حجامت اضطراری: در صورتی که بنا به تشخیص پزشک، نیاز فوری به انجام حجامت وجود داشته باشد؛ تمام موارد فوق الذّکر قابل اغماض است(این مسأله در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است). بنابراین در صورت وجود ضرورت طبّی، در یک روز جمعه از ماه کانون اوّل نیز، می توان و باید حجامت کرد. امّا به توصیه حضرات معصومین، (علیهم السّلام)، و برای از بین بردن اثرات منفی این حجامت های ضروری، حتما باید سه مسأله را مدّ نظر داشت: قرائت آیت الکرسی، طلب خیر و ذکر شریف صلوات که به ویژه بر مورد اوّل تأکید زیادی شده است.

ج- فواصل زمانی

فاصله زمانی بین انجام حجامت ها به عوامل متعدّدی بستگی دارد که از آن جمله می توان به سنّ، جنس، مزاج، نوع تغذیه و نوع بیماری شخص و نیز، فصل انجام حجامت اشاره نمود ولذا این زمانبندی برای هر شخص، به طور جداگانه و توسّط پزشک او مشخّص می گردد امّا اجمالا باید دانست که انجام حجامت های متوالی با فواصل کوتاه، غلط است.

۸- تمهیدات جسمی و روحی

یک اتّفاق مهم مانند عروسی خودتان یا یکی از نزدیکانتان را درنظر بگیرید! از مدّتها قبل برایش آماده می شوید و تدارک می بینید و تا مدّتی بعد از آن هم، با وقایع مربوط به آن مواجه هستید.

حجامت هم برای بدن یک اتّفاق بزرگ و میمون است و به همین دلیل از مدّتی قبل باید او را برای این کار آماده کرد و تامدّتی بعد هم به مدیریت حوادث پس از حجامت پرداخت. به عبارت دیگر ابتدا باید بدن را آماده کرد و به شرایط مطلوبی رساند تا حجامت برایش سرتاسر نفع و سود باشد و کامل ترین اثر را ایجاد کند و بعد از حجامت هم زمینه را فراهم کرد تا سلسله وقایع آبشار مانندی که در بدن به راه می افتند، در بستر مناسب خود جریان یافته، جسم را به سرمنزل سلامتی رهنمون کنند.

تمهیدات جسمانی قبل از حجامت را در این قسمت؛ و مسائل مربوط به بعد از حجامت را در سطور آینده بررسی می کنیم:

در حجامت، قرار است که از راه خون، مواد زائد و اضافی بدن دفع شوند. برای این کار ضرورت دارد که با تمهیداتی ازجمله تغییر در رژیم غذایی و مصرف برخی خوراکی ها یا داروها، این مواد را که در نقاط مختلف بدن رسوب کرده اند، نرم کرده(نضج یا پختن)؛ به داخل رگ ها، هدایت و از راه حجامت خارج کرد. همچنین خون را نیز باید به رقّت مناسب رساند تا به راحتی از محلّ حجامت خارج شود. قوای جسمی و روحی نیز باید برای این اتفاق آماده شوند.

این تمهیدات، مسائلی تخصّصی هستند که پزشک معالج موظّف است در مورد هر شخص، به طور جداگانه تعیین و تبیین کند. بنابراین و با مشورت پزشک خود، سعی بر اجرای این تمهیدات داشته باشید تا بهره بیشتری از حجامت خود ببرید.

امّا اگر این هماهنگی به هر دلیلی مقدور نشد این موارد که از روایات شریف و نیز توصیه های اهل فن اخذ شده اند را رعایت کنید:

الف- مصرف انار، آب انار و یا شربت انار(ربّ انار حل شده در آب) در روزها و حتّی بلافاصله قبل از حجامت بسیار مفید است. البته انار استفاده شده نباید ترش باشد:

* در کتاب مکارم الأخلاق‏ به نقل از زید شحّام آمده که نزد امام صادق علیه السلام بودم که حجامتگرى را طلبید. پس به او فرمود: «ابزارهاى حجامت خود را بشوى و بیاویز». آن‏گاه، انارى طلبید و خورد. چون حجامت را به پایان برد، انار دیگرى طلبید و خورد و فرمود: « هذا یُطفِئُ المِرارَ: این، تلخه را فرو مى ‏نشانَد».

(مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بیروت) – بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق. ج ۵۹، ص۱۲۳)

ب- مصرف خوراکی هایی مانند آب‌غوره، آش آبغوره، آب زرشک، آب شاتوت و سوپ جو در روزهای قبل از حجامت به ویژه در افراد گرم مزاج، خون را رقیق می‌کند و موجب دفع مواد زائد بیشتری از خون می‌شود.

ج- در روزهای منتهی به حجامت از پرخوری و مصرف غذاهایی که خون غلیظ تولید می کنند مانند بادنجان، گوشت گاو گوساله، کلّه پاچه، عدس، سرخ کردنی ها و غذاهای پرچرب، اغلب غذاهای مصنوعی و … بپرهیزید.

د- برخی اعتقاد دارند از هشت ساعت قبل از حجامت نباید غذاهای با طبع سرد، تخم مرغ و ماهی مصرف شود.

هـ- سعی کنید حدّاقل از دوازده ساعت قبل از حجامت، دخانیات، موادّ افیونی، خوراکی های حاوی کافئین(چای، قهوه، نوشابه، کاکائو و …) مصرف نکنید.

و- حدّاقل از ۱۲ ساعت قبل از حجامت، آمیزش زناشویی یا اشکال دیگر دفع شهوت، نداشته باشید:

* «وَ یَجِبُ فِی کُلِّ مَا ذَکَرْنَا مِنْ إِخْرَاجِ الدَّمِ اجْتِنَابُ النِّسَاءِ قَبْلَ ذَلِکَ بِاثْنَتَیْ عَشْرَهَ سَاعَهً: لازمست دوازده ساعت قبل از خون گرفتن از مقاربت با زنان اجتناب کرد.»

(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص۵۹)

ز- هیچ گاه با شکم گرسنه حجامت نکنید. به همین دلیل، حجامت در ماه مبارک رمضان باید به بعد از افطار موکول شود. یادتان باشد حجامت در حال گرسنگی، علاوه بر احتمال غشوه و ضعف، کم سود و  یا حتی بدون منفعت است ولذا به صرف قدرت بدنی مناسب، نمی توان در حال گرسنگی اقدام به حجامت کرد.

درعین حال، حجامت با معده انباشته هم مضر است.

بهترین زمان برای حجامت، دو تا سه ساعت بعد از غذاست که غذا از معده خارج شده باشد امّا انسان احساس سیری دارد و هنوز گرسنه نشده است:

* امام صادق علیه السّلام می فرمایند:« إِیَّاکَ وَ الْحِجَامَهَ عَلَى الرِّیقِ‏: از حجامت در حال ناشتا بپرهیز.»

(مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بیروت) – بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق. ج ۵۹، ص۱۲۴)

* هم ایشان علیه السّلام فرموده اند:«لَا تَحْتَجِمْ حَتَّى تَأْکُلَ شَیْئاً فَإِنَّهُ أَدَرُّ لِلْعُرُوقِ  وَ أَسْهَلُ لِخُرُوجِهِ وَ أَقْوَى لِلْبَدَنِ: تا چیزی نخورده ای حجامت نکن که این کار موجب استواری عروق، آسانی خروج خون و تقویت بدن است.»

(همان منبع)

* امام رضا علیه السّلام می فرمایند:«الْحِجَامَهُ بَعْدَ الْأَکْلِ لِأَنَّهُ إِذَا شَبِعَ الرَّجُلُ ثُمَّ احْتَجَمَ اجْتَمَعَ الدَّمُ وَ أَخْرَجَ الدَّاءَ وَ إِذَا احْتَجَمَ قَبْلَ الْأَکْلِ خَرَجَ الدَّمُ وَ بَقِیَ الدَّاءُ: حجامت، پس از غذاخوردن باشد؛ چراکه وقتی شخص سیر باشد و حجامت کند، خون جمع می شود و بیماری خارج می شود امّا اگر قبل از غذاخوردن حجامت کند، خون خارج می شود و بیماری باقی می ماند.»

(همان منبع)

ح- به هنگام حجامت، مایعات بدن باید در حد مناسبی باشد چراکه کم آبی، موجب غلظت خون و اختلال در نتیجه حجامت است. بنابراین در حال تشنگی و کم آبی بدن حجامت نکنید و قبل از حجامت، با مصرف مناسب مایعات، خود را به تعادل برسانید.

ط- اگر دچار یبوست مزاج هستید، قبل از انجام حجامت خود را درمان کنید.

 

ی- قبل از حجامت، بدن نباید وقایع سنگین و پرفشار را از سر بگذراند. بعد از یک ورزش سنگین، پس از یک استحمام طولانی، به دنبال یک هیجان یا استرس بزرگ، و نیز درحالت خستگی یا بی خوابی شدید، ترس، نگرانی یا عصبانیّت زیاد و … زمان مناسبی برای حجامت نیست. مدّتی صبر کنید تا جسم و روح شما آرام شود و بعد حجامت کنید.

ک- رفتن به حمّام یا سونا هم ازجمله وقایع سنگینی است که نباید بلافاصله پس از آن حجامت کرد. مورد استثناء کسی است که خون بسیار غلیظی دارد. توقف در حمام و بخارات آب گرم، باعث نرمی پوست و رقت خون می شود. این فرد پس از استراحتی یک ساعته بعد از استحمام، می تواند حجامت کند. با این توضیحات، واضح است که حجامت در حمام نیز مجاز نیست.

نکته: منظور از حمّام، همان روش قدمی یعنی توقف طولانی در حمّام داغ است و نه دوش گرفتن ساده. دوش گرفتن ساده و سبک قبل از حجامت منعی ندارد.

ل- علی العموم نیاز به کوتاه کردن موهای موضع حجامت نیست.

م-  قبل از انجام حجامت، وضو بگیرید.

ن- قبل از حجامت صدقه بدهید: این توصیه به طور اختصاصی برای حجامت وارد نشده است اما به دلیل آثار بی شمار برشمرده شده برای صدقه در روایات اهل بیت علیهم السّلام و به ویژه آثار آن در دفع بلایا(که آثار جانبی و ناخواسته درمان هم می تواند جزء آنها باشد) بهتر است به این کار اقدام کرد. البته توصیه ما به همکاران این است که به نیابت از مراجعین به مطب خود، همه روزه مبلغی را صدقه بدهند.

س- در حال جنابت و یا سایر پلیدی های معنوی حجامت نکنید.

ع- آمادگی روحی در حجامت بسیار مهم است. اگر تجربه نخست شما در حجامت است و احساس اضطراب و ترس می کنید، سعی کنید با گفتگو و مشورت با پزشک و نیز کسانی که خودشان قبلا حجامت کرده اند، بر این ترس غلبه کنید امّا اگر ترس شما شدید و غیرقابل کنترل است؛ از خیر حجامت بگذرید.

برای آرامش بیشتر یادتان باشد که حجامت، درد چندانی ندارد، جای تیغ هایش روی بدن شما نمی ماند، عارضه خاصّی ندارد و ….

۹- تمهیدات سنّی

در منابع طبّ سنّتی، قبل از ۲ سالگی و بعد از ۶۰ سالگی به عنوان سنین ممنوعیت حجامت ذکر شده است. البته این منع، منع مطلق نیست و بسته به شرایط بیمار و تشخیص طبیب می توان اقدام به حجامت کرد چنان که در کتب طبّ سنّتی قدیم هم به موارد استثنائی مانند حجامت طحال در درمان نوعی بیماری طحال شیر خواران یا حجامت لاله گوش برای درمان زردی نوزادان اشاره شده است. برای سن بالاتر از ۶۰ سال نیز بسته به ضرورت های طبّی و وضعیت مزاجی و جسمانی شخص، حجامت قابل انجام است.

امّا در منابع طبّ اسلامی و در روایات شریف اهل بیت علیهم السّلام، سنّ شروع حجامت(پیشگیرانه) از ۴ ماهگی ذکر شده  است که البتّه در موارد ضروری(مثل درمان زردی) می توان نوزاد چندروزه را نیز حجامت کرد.

در منابع اسلامی، برای سنّ پایان حجامت، محدودیت خاصّی وجود ندارد و باید بر اساس وضعیت فرد اقدام شود.

 

ب- تمهیدات زمان انجام حجامت

۱- به هنگام حجامت، به حالت چهارزانو بنشینید.

چرا چهارزانو؟

این مساله توصیه ای است که در کتاب الفقه(منسوب به امام رضا) وارد شده است:

* « إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَهَ فَاجْلِسْ بَیْنَ یَدَیِ الْحَجَّامِ وَ أَنْتَ مُتَرَبِّعٌ‏: وقتی خواستی حجامت کنی، پیش حجّام چهارزانو بنشین…»
(بحار الأنوار/ مجلسى، محمد باقر/‏ دار إحیاء التراث العربی‏/‏ بیروت/ ج‏۵۹ / ص۱۱۷)

تمام حجامت ها(به جز موارد استثناء مثل حجامت ساقین که در حالت ایستاده انجام می شود) باید به این حالت اجرا شوند. بنا به تجربه، حالت چهارزانو، علاوه بر راحتی،بهترین حالت برای حفظ فشار خون و پیش گیری از افت آن و ایجاد حالت غشوه حجامت است.

متاسفانه در بسیاری از مراکز، افراد روی تخت یا صندلی و با پاهایی آویزان اقدام به حجامت می کنند که این امر درصد موارد غشوه حجامت را بسیار زیاد می کند. اگر شخصی به هر دلیل قادر به نشستن در این حالت نیست و باید پاهایش را آویزان کند، لازم است که حجّام در طول زمان انجام حجامت توجّه ویژه ای به او داشته باشد تا در صورت بروز علائم غشوه، اقدامات لازم را انجام دهد.

۲- بدون کفش(و ترجیحاً بدون جوراب و انگشتر) حجامت را انجام دهید: این توصیه ها، علاوه بر مساله مربوط به آلوده نشدن تخت حجامت( که قرار است روی آن چهارزانو بنشینید) تبادلات خونی را آسان تر و احتمال غشوه حجامت را کمتر می کند.

۳- عینک خود را بردارید: دلیل این کار، خطرات احتمالی ناشی از شکستن عینک در صورت بروز غشوه حجامت است.

۴- در صورت امکان، رو به قبله بنشینید: برای این توصیه دلیل روایی یا طبّی ذکر نشده است امّا شاید مثل خیلی از اعمال عبادی، نشستن رو به قبله در حجامت هم ارجح باشد.

۵- قبل از شروع حجامت، سه بار، از خداوند، طلب خیر کنید: این توصیه در روایات شریف اهل بیت علیهم السّلام وارد شده است:

* پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله وسلّم فرموده اند:

«‏ إِذَا تبغِی [تَبَیَّغَ‏] الدَّمُ بِأَحَدِکُمْ فَلْیَحْتَجِمْ فِی أَیِّ الْأَیَّامِ کَانَ وَ لْیَقْرَأْ آیَهَ الْکُرْسِیِّ وَ یَسْتَخِیرُ اللَّهَ تَعَالَى ثَلَاثاً وَ یُصَلِّی عَلَى النَّبِیِّ: هرگاه دچار غلبه خون شدید، هر وقت که بود حجامت کنید و آیت الکرسی را بخوانید و سه بار از خدای متعال درخواست خیر کنید و بر پیامبر صلوات بفرستید.»

(ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات (الأشعثیات) – تهران، چاپ: اول، بى تا. ص ۱۶۲)

امّا این که این طلب خیر با چه لفظی باشد مورد اشاره روایات قرار نگرفته است. طبیعتا این دعا به هر لفظی قابل خواندن است امّا بنده توصیه می کنم از این دعا استفاده شود که هم طلب خیر است و هم به هدف حجامت یعنی عافیت اشاره دارد:

* سه بار بگویید: «اَستخیرُ اللّهَ بِرَحمَتِهِ خِیَرَهً فی عافیَهٍ: از رحمت خداوند، برای سلامتی، طلب خیر می کنم.»

(الکافی/کلینى، محمد بن یعقوب‏/دار الکتب الإسلامیه/تهران‏/ ۱۴۰۷ ق‏/ ج ۳/ص ۴۷۰)

البته این دعا مربوط به انجام استخاره است امّا چون استخاره هم نوعی طلب خیر است، شاید خواندن این دعا در این موضع، مطلوب باشد.

۶- قرائت آیت الکرسی: طبق توصیه روایات و پیش از شروع حجامت، آیت الکرسی(آیات ۲۵۷-۲۵۵ سوره مبارکه بقره) را بخوانید.

۷- تلاوت ذکر صلوات: سعی کنید از ابتدا تا انتهای حجامت بر این ذکر شریف مداومت داشته باشید.

نکته: قرائت آیت الکرسی، طلب خیر و تلاوت ذکر صلوات از توصیه های وارد شده در روایات برای مواردی است که حجامت در زمان های غیرمناسب انجام می شود تا با توکّل به خدای متعال و توسّل به اهل بیت عصمت و طهارت، علیهم السّلام، از ضررهای این گونه حجامت ها ممانعت به عمل آید. امّا با توجه به علم اندک ما در مورد دقائق حجامت و ضعف های روحی و عملی همه ما، توصیه ما این است که در تمام حجامت ها، این افعال مبارک را انجام دهید. صدقه دادن قبل از حجامت را نیز می توان در این فهرست گنجاند.

توصیه: اگرچه بهتر است همکاران ما این ادعیه و اذکار را در مکان مناسبی مقابل دید حجامت شوندگان قرار دهند امّا شاید بد نباشد اگر این اذکار را حفظ نیستید، آنها را در برگه کوچکی چاپ کرده به هنگام حجامت بخوانید.

۸- سعی کنید درطول حجامت، از پراکندگی حواس بپرهیزید و حتیّ المقدور، مانند هر عمل معنوی دیگری، در این زمان نیز، به خداوند تبارک و تعالی که مبدأ شفا و درمان است توجّه کنید.

۹- پس از ایجاد خراشهای لازم ازسوی دستیارحجامت، دعای ویژه حجامت را تلاوت کنید:

* دعای حجامت:

« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْکَرِیمِ فِی حِجَامَتِی مِنَ الْعَیْنِ فِی الدَّمِ وَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ أَعْلَالٍ وَ أَمْرَاضٍ وَ أَسْقَامٍ‏ وَ أَوْجَاعٍ وَ أَسْأَلُکَ الْعَافِیَهَ وَ الْمُعَافَاهَ وَ الشِّفَاءَ مِنْ کُلِّ دَاءٍ: به نام خداوند رحمان رحیم، درحجامت خویش، به خداوند کریم پناه می برم از انحراف درخون و از تمام بدی ها، بیماری ها، ناخوشی ها، دردها و مـرض ها؛ و عـافیت و دور شدن مریضی ها و شفای تمام بیماری ها را از تو{ای خداوند کریم} درخواست می کنم.»

(منسوب به على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام – مشهد، چاپ: اول، ۱۴۰۶ ق. ص ۳۹۴)

* دعای خلاصه تر برای حجامت به نقل از امام صادق علیه السّلام:

« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْکَرِیمِ فِی حِجَامَتِی هَذِهِ مِنَ الْعَیْنِ فِی الدَّمِ وَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ: به نام خداوند رحمان رحیم، درحجامت خویش، به خداوند کریم پناه می برم از انحراف درخون و از تمام بدی ها.»

(ابن بابویه، محمد بن على، معانی الأخبار – قم، چاپ: اول، ۱۴۰۳ ق. ص ۱۷۲)

سپس حضرتشان علیه السّلام، در تفسیر «مِنْ کُلِّ سُوءٍ: از تمام بدی ها» توضیح می دهند:

* « إِذَا قُلْتَ هَذَا فَقَدْ جَمَعْتَ الْأَشْیَاءَ کُلَّهَا: این را که گفتی همه چیز را یک جا جمع کرده ای؛

در واقع، حضرت اصدق الصّادقین علیه السّلام می فرمایند که وقتی در ابتدای حجامت از تمام بدی ها به خدا پناه می بریم، از گرفتاری های اقتصادی، اخلاقی و جسمی به او پناه برده ایم و این می تواند تاکیدی دوباره بر تاثیر جامع حجامت بر تمام جوانب زندگی باشد.

شاید ساده ترین توجیه برای این سخن آن امام همام علیه السّلام، این باشد که حجامت با بالا بردن سطح سلامتی جسمی و روحی، زمینه را برای تلاش مثبت اقتصادی و پرهیز از شوائب اخلاقی و شرور نفسانی فراهم می آورد. والله العالم.

زمان خواندن دعای حجامت: طبق گفته امام صادق علیه السّلام در حدیث فوق، دعای حجامت باید زمانی خوانده شود که بعد از ایجاد خراش ها، خون جاری شده است:

* « إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَهَ وَ خَرَجَ الدَّمُ مِنْ مَحَاجِمِکَ‏ فَقُلْ قَبْلَ أَنْ تَفْرُغَ وَ الدَّمُ یَسِیلُ…: وقتی خواستی حجامت کنی و خون از محل حجامت خارج شد؛  قبل از اتمام کار و تا خون جاری است بگو: …»
(همان منبع)

* امام صادق علیه السّلام فرمودند:« ‏ سَتُصِیبُکُمْ شُبْهَهٌ فَتَبْقَوْنَ بِلَا عَلَمٍ یُرَى وَ لَا إِمَامٍ هُدًى وَ لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْغَرِیقِ… یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ: به شما فتنه ای خواهد رسید که بدون پرچمی که دیده شود و بدون امام هدایت خواهید ماند و از آن کسی نجات نمی یابد مگر آن که دعای غریق را بخواند: ‏یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ.»

{راوی می گوید} من گفتم:«یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ»

امام علیه السّلام فرمودند:« إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُقَلِّبُ‏ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ وَ لَکِنْ قُلْ کَمَا أَقُولُ لَکَ یَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ: خدای عزّوجل، مقلب القلوب و الابصار است ولی تو همان جور بگو که من می گویم: یَا مُقَلِّبَ‏ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِکَ.»
(ابن بابویه، محمد بن على، کمال الدین و تمام النعمه – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۹۵ق.؛ ص ۳۵۲)

بنابراین به همکاران توصیه می کنیم که روایت صحیح را در اختیار مراجعین محترم قرار دهند.

۱۰ –  به توصیه حضرات معصومین(علیهم السّلام)، و برای پیشگیری ازبرخی بیماری های چشم، از حجّام بخواهید تا اوّلین خونی که ازمحلّ حجامت خارج می شود را در مقابل شما بگیرد تا به آن نگاه کنید:

* امام باقر علیه السّلام فرموده اند:« مَنِ احْتَجَمَ فَنَظَرَ إِلَى أَوَّلِ مِحْجَمَهِ دَمِهِ أَمِنَ مِنَ الرَّمَدِ إِلَى الْحِجَامَهِ الْأُخْرَى: هر کس به اولین خون حجامتش نگاه کند، تا حجامت بعدی دچار چشم درد نخواهد شد.»
 (ابنا بسطام، عبد الله و حسین، طبّ الأئمه علیهم السلام – قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۱ ق.، ص ۵۸)

نکته: رمد به معنای تراخم، تاری دید و ضعف بینایی هم ترجمه شده است.

تذکّر: کسانی که با دیدن خون ممکن است دچار غشوه شوند از این دستور معاف هستند.

تذکّری دیگر: مقدار خونی که از محلّ حجامت خارج می شود؛ بسته به مزاج و وضعیت جسمانی حجامت شونده، فصل و حتّی روز حجامت، متفاوت است و کم یا زیاد بودن آن تأثیر چندانی بر روند درمانی بیمار نمی گذارد. تعداد دفعات خونگیری هم در هر فرد متفاوت است و به طور متوسط ۶- ۵ بار است. خونگیری معمولاً باید تا قطع خود به خود خونریزی یا روشن شدن رنگ خون ادامه پیدا کند.

بنابراین اگر در اتاق حجامت اشخاص دیگری نیز مشغول حجامت هستند؛ خود را با آنها مقایسه نکنید و کم و زیاد بودن میزان خون خروجی خود را ملاک خوب یا بد بودن حجامت قرار ندهید.

 

ج- تمهیدات پس از حجامت

بسیاری از ما فکر می کنیم که با اتمام حجامت، کار تمام شده است امّا واقعیت این است که پس از حجامت، تازه اتّفاقات اصلی منجر به نتایج بهداشتی و درمانی، در بدن شروع می شود. تازه در این زمان است که بدن به مدیریت انبوهی از تکالیفی می پردازد که از سوی حجامت بر او بار شده است. بنابراین بدیهی است که پس از حجامت، بدن به فراغتی نیاز دارد تا بتواند این امور را تمشیت کند.

اگر به هر دلیل، پس از حجامت، اشتغالات سنگینی برای بدن حادث شود؛ این روند، کند یا متوقّف خواهد شد. توجیه بسیاری از تمهیدات ضروری پس از حجامت در همین نکته ساده است. مثلا اگر بعد از حجامت، غذای سنگینی بخوریم یا خود را به هیجانات روحی مثبت یا منفی، مانند عصبانیت یا زناشویی دچار کنیم دیگر نمی توانیم انتظار بروز و ظهور آثار کامل بهداشتی و درمانی مترتّب بر حجامت را داشته باشیم.

این زمان فراغت را به طور معمول، بین ۱۲ تا ۲۴ ساعت درنظر می گیریم.

حال به بررسی اجمالی وظایف و نکات مهمّ مربوط به فرد حجامت شونده، پس از پایان حجامت می پردازیم:

۱- پس از انجام حجامت، به دلیل موفّقیّت در انجام یکی ازسنن الهی، خدای تعالی را شکر کنید.

۲- گاهی در مرتبه نخست حجامت، به حسب علائم ظاهری، ممکن است انتظارات شما برآورده نشود و یا حتّی گاهی برخی از علائم بیماری ها برای مدت کوتاهی افزایش پیدا کند. در این موارد باید بدانید که قضاوت صحیح درباره نتیجه مثبت یا منفی حجامت، مساله ای تخصصی است که لازمه اش شناخت مزاج ها و بیماری ها و … است. لذا نگران نشوید و در صورت ضرورت با پزشک خود تماس بگیرید تا شما را راهنمایی کند. تکمیل دوره های حجامت تجویزی، از ضروریات حصول نتیجه مطلوب است.

۳- به هرحال یادتان باشد که حصول نتیجه نهایی و مطلوب در درمان، با انجام کامل بسته درمانی (شامل تدابیر غذایی، دارودرمانی، اعمال یداوی مثل همین حجامت و …) حاصل می شود. لذا تا آخرین مرحله به پزشک خود اعتماد کنید و به دستوراتش عمل کنید. البته این به شرطی است که مسؤولیت خود درباره تحقیق کامل برای یافتن طبیب حاذق را به خوبی انجام داده باشید.

۴- تصمیم برای ادامه یا قطع مصرف داروهای شیمیایی به عهده پزشک است ولذا بدون هماهنگی او، پس از حجامت، اقدام به قطع درمان های قبلی خود نکنید.

۵- شستشوی زخم و استحمام:

متاسفانه مساله حمام رفتن یا نرفتن پس از انجام حجامت، از مواردی است که نظرات مختلف و بعضا متضادّی درباره آن ارائه می شود. ارائه این نظریات متفاوت، بیماران را نیز به دردسر می اندازد و باعث می شود که پس از حجامت، برای شستشوی خود، اقدام نکنند.

ریشه این اشتباهات یک نکته ساده است و آن هم عدم توجّه به تفاوت معنایی واژه «استحمام» در احادیث اهل بیت علیهم السّلام و نیز کتب طبّ سنّتی قدیم با کاربرد امروزی آن.

وقتی در منابع روایی یا طبّ سنّتی از استحمام پس از حجامت منع می شود، منظور همان حمّام رفتن طولانی و با آداب خاصّ آن دوران است که یکی از استفراغات طبّی بسیار مهم  است و مثل حجامت موجب دفع مواد زائد زیادی(از راه پوست) می شود. حمّام کردن به این شیوه ماند حجامت، توان زیادی از بدن می گیرد و طبق یک اصل علمی ساده، استفراغات سنگین نباید به فاصله کمی از هم انجام شوند چراکه علاوه بر کاهش تاثیرات مثبت هریک، تحلیل و ناتوانی قوای بدنی را نیز در پی دارند.

آن چه که امروزه ما به عنوان استحمام می شناسیم، مناسبتی با این حمّام طبّی ندارد و شاید بتوان آن را معادل غسل کردن(البته به معنای لغوی آن یعنی شستشوی ساده و دوش گرفتن نه در معنای فقهی اش) دانست.

 

با این دید جدید، نگاهی متفاوت به این موضوع می اندازیم:

* «وَ لَا تَدْخُلْ یَوْمَکَ ذَاکَ الْحَمَّامَ فَإِنَّهُ یُورِثُ الدَّاءَ وَ اصْبُبْ عَلَى رَأْسِکَ وَ جَسَدِکَ الْمَاءَ الْحَارَّ وَ لَا تَغْفُلْ ذَلِکَ مِنْ سَاعَتِکَ‏ وَ إِیَّاکَ وَ الْحَمَّامَ إِذَا احْتَجَمْتَ فَإِنَّ الْحُمَّى الدَّائِمَهَ تَکُونُ مِنْهُ فَإِذَا اغْتَسَلْتَ مِنَ الْحِجَامَهِ: در روزى که حجامت می کنى حمام مرو که بیماری را به دنبال دارد؛ اما در همان ساعت از ریختن آب گرم بر سر و بدنت غفلت مکن. بعد از حجامت از حمام ‏برحذر باش که باعث تب دائم مى‏شود. چون خود را بعد از حجامت شستشو دادى…»
(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص ۵۹)

همان طور که از این فراز از رساله ذهبیه برمی آید:

– منع استحمام و ضرورت شستشوی بدن و محلّ حجامت با هم ذکر شده است و این تاکید مجدّد بر تفاوت حمام کردن و دوش گرفتن است.

– منع استحمام به دلیل ایجاد بیماری و تب دائم است. عدّه ای با برداشت شخصی، تب دائم را به عفونت محلّ حجامت تعبیر کرده اند که چندان قرین به صحّت به نظر نمی رسد چراکه عفونت محلّ حجامت مساله ای نادر است.

– در این فراز تاکید شده که « در روزى که حجامت می کنى حمام مرو». به عبارت دیگر شما چه در ابتدای روز حجامت کنید و چه در انتهای آن، صبح فردا می توانید حمّام بروید. از این عبارت شاید بتوان برداشت کرد که حدّاقل فاصله بین حجامت و استحمام باید حدود ۱۲ ساعت باشد اگرچه افزایش این زمان تا ۲۴ ساعت می تواند به احتیاط نزدیک تر باشد.

– سونا رفتن نیز حکمی مشابه حمّام سنگین دارد و فاصله حدّاقل دوازده ساعتی تا حجامت را باید در مورد آن هم رعایت کرد.

– این که گفته می شود که« موضع حجامت را فقط با آب خالی بشوئید و لیف و صابون نزنید.» دلیل علمی ندارد و فقط می تواند به عنوان احتیاطی برای جلوگیری از خونریزی باشد. شاید بهتر باشد که بر ملایمت شستشوی موضع حجامت تاکید کنیم تا اصرار به عدم استفاده از لیف و صابون.

– چنان که در این فراز آمده است بد نیست که در یک ساعت اوّل بعد از حجامت، یک دوش سبک با آب گرم گرفته شود.

– امّا در برخی منابع، این جمله ها به این صورت آمده است:

* «و اصبب على رأسک و جسدک الماء الحارّ، (و لا تفعل ذلک من ساعتک): و آب گرم بر سر و بدنت بریز (البته نه در همان ساعت اول حجامت).» 
(على بن موسى(علیه السلام)، امام هشتم – مترجم، دریایى، محمد، نامه زرین سلامت (ترجمه الرساله الذهبیه)، ۱جلد، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى – مشهد مقدس، چاپ: اول، ۱۳۸۹ ه.ش. ص ۸۸)

اگر این نسخه از رساله ذهبیه را بپذیریم، آن وقت باید در یک ساعت اوّل پس از حجامت از دوش گرفتن خودداری کنیم.

جمع بندی و نتیجه گیری:

با لحاظ کردن هر دو نسخه رساله ذهبیه می توان گفت:

– شستشوی محلّ حجامت و دوش گرفتن سبک، یک ساعت پس از حجامت منعی ندارد. البته این به معنای جواز شستشو می باشد و نه ضرورت آن ولذا اگر کسی احتیاطا این کار را به تاخیر بیندازد اشکالی ندارد. حمّام سنگین و سونا هم حدّاقل تا ۱۲ ساعت پس از حجامت باید به تاخیر انداخته شود.

۶- به دلایل ذکر شده در ابتدای این بحث، حدّاقل تا ۱۲ ساعت(و ترجیحا تا ۲۴ ساعت) بعد از حجامت سراغ این کارها نروید:

حمّام سنگین و سونا(چنان که توضیحات آن گذشت)؛ ورزش یا هرگونه کار سنگین؛ حرکات نفسانی شدید مانند خشم، هیجانات عصبی یا استرس های روحی شدید؛ زناشویی یا هرگونه دفع شهوت دیگر؛ کشیدن سیگار، قلیان، سایر دخانیات یا موادّ افیونی:

* «وَ إِیَّاکَ وَ کَثْرَهَ الْحَرَکَهِ وَ الْغَضَبِ وَ مُجَامَعَهَ النِّسَاءِ یَوْمَکَ ذَاکَ‏: در روز حجامت از تحرّک زیاد، غضب و زناشویی بپرهیز.» 
(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص ۶۲)

– بهتر است کمی بعد از حجامت استراحت کنید اما  تا چند ساعت نخوابید چراکه خواب، باعث کاهش تمرکز قوّه مدبّره بر جسم می شود و این ممکن است اتّفاقات بعد از حجامت را دچار اختلال کند.

۷- تدابیر غذایی پس از حجامت:

– در غذاخوردن بعد از حجامت عجله نکنید. اگر ضعف، سرگیجه یا افت فشار ندارید تا یک ساعت پس از حجامت چیزی نخورید:

* [نکته‏]: و بعد الفراغ، چون یک ساعت کامل بگذرد غذا تناول فرمایند.
(عقیلى علوى شیرازى، سید محمد حسین بن محمد هادى، خلاصه الحکمه (عقیلى)، ۳جلد، اسماعیلیان – قم، چاپ: اول، ۱۳۸۵ ه.ش.، ج‏۲ ؛ ص۴۵۷)

در صورت وجود مشکل، قرار دادن کمی عسل در دهان تا خودش کم کم آب شود یا نوشیدن شربت عسل کفایت می کند و نیازی به غذا خوردن نیست.

– پرخوری و یا خوردن غذاهای سنگین، چرب و دیرهضم، حدّاقل تا ۱۲ ساعت(و ترجیحا تا ۲۴ ساعت) اوّل بعد از حجامت به تاخیر انداخته شود. در چند روز اوّل بعد از حجامت، اولویت با مصرف آش ها، شورباها و سوپ های مقوّی امّا سهل الهضم و سبک است.

– برای جبران خون از دست رفته در حجامت، اصراری بر مصرف امعاء و احشاء حیوانات(جگر، قلوه و …) و غذاهای سنگین دیگر نداشته باشید چراکه اوّلا اکثر حجامت شوندگان، با انجام حجامت، تنها، اضافه بار خود را بر زمین نهاده به تعادل رسیده اند و با مصرف این گونه خوراکی ها، دوباره به وضعیت نامطلوب قبل از حجامت برمی گردند و در ثانی عدّه کمی هم که پس از حجامت نیاز به تقویت دارند بهتر است از خوراکی هایی مانند شربت عسل، آب انار شیرین شده با عسل، خرما، مویز، گوشت کباب کرده پرندگان کوچک و … استفاده کنند.

– خوردن انار، پس از حجامت هم توصیه می شود:

* در کتاب مکارم الأخلاق‏ به نقل از زید شحّام آمده که:« نزد امام صادق علیه السلام بودم که حجامتگرى را طلبید. پس به او فرمود: «ابزارهاى حجامت خود را بشوى و بیاویز». آن‏گاه، انارى طلبید و خورد. چون حجامت را به پایان برد، انار دیگرى طلبید و خورد و فرمود: « هذا یُطفِئُ المِرارَ: این، تلخه را فرو مى‏ نشانَد».
(مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بیروت) – بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق. ج ۵۹، ص۱۲۳)

* «وَ مُصَّ مِنَ الرُّمَّانِ الْإِمْلِیسِیِ‏ فَإِنَّهُ یُقَوِّی النَّفْسَ وَ یُحْیِی الدَّمَ: آب انار ملس را با مکیدن بخور که نفس را تقویت و خون را زنده می کند.» 
(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص ۶۱)

نکته: انار املیسی، معانی مختلفی می تواند داشته باشد: انار ملس(ترش و شیرین)؛ انار دشتی و انار شیرین بی دانه. امّا با توجّه به حدیث ذیل، شاید انار شیرین، تعبیر مناسب تری باشد:

* امام حسن عسکری علیه السّلام می فرمایند:«کُلِ الرُّمَّانَ بَعْدَ الْحِجَامَهِ رُمَّاناً حُلْواً فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ الدَّمَ وَ یُصَفِّی الدَّمَ فِی الْجَوْفِ: پس از حجامت انار شیرین بخور که خون را فرو می نشاند و آن را در درون بدن، تصفیه می کند.»
(مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بیروت) – بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق. ج ۵۹، ص۱۲۳)

– خوردن قند یا شکر:

* روایت شده که حضرت صادق (علیه السّلام) حجامت کرد و به کنیز خود فرمود: قند بیاور و سپس فرمودند: «إِنَّ السُّکَّرَ بَعْدَ الْحِجَامَهِ یَرُدُّ الدَّمَ الطَّرِیَ‏ وَ یَزِیدُ فِی الْقُوَّهِ: قند پس از حجامت، فشار خون را بر طرف می کند و به نیروى بدن مى ‏افزاید.» 
(مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بیروت) – بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق. ج ۵۹، ص۱۲۴)

اظهارنظر در مورد این که کلمه سکّر دقیقا معنای قند می دهد یا شکر و این که مصرف خام آن منظور است یا خوردن به صورت شربت را به عهده اهل فن واگذار می کنیم. امّا توصیه ما این است که اگر قصد مصرف شکر را داشتید، ترجیحا از شکر سرخ استفاده کنید.

– تا ۴۰ دقیقه بعد از حجامت،  نمک، غذای شور، گوشتها و ماهی نمک سود خورده نشود:

* « وَ لَا تَأْکُلَنَّ طَعَاماً مَالِحاً وَ لَا مِلْحاً بَعْدَهُ بِثُلُثَیْ سَاعَهٍ فَإِنَّهُ یَعْرِضُ مِنْهُ الْجَرَبُ‏: و تا دو-سوّم ساعت بعد از حجامت، غذاى شور و نمک نخور که تو را در معرض جرب قرار می دهد.»
(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص ۶۱)

* «وَ أَکْلُ الْمُلُوحَهِ وَ اللُّحْمَانِ الْمَمْلُوحَهِ وَ أَکْلُ السَّمَکِ الْمَمْلُوحِ بَعْدَ الْحِجَامَهِ وَ الْفَصْدِ لِلْعُرُوقِ یُوَلِّدَانِ الْبَهَقَ وَ الْجَرَبَ‏: و خوردن غذاهاى شور، گوشتها و ماهی نمک سود، بعد از حجامت و فصد موجب بهق و جرب می گردد.»
(على بن موسى، امام هشتم علیه السلام، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرساله الذهبیه) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۰۲ق. ص ۶۴)

 

– برخی از صاحب نظران تاکید کرده اند که در روز انجام حجامت(یا تا ۱۲ ساعت پس از آن)، از مصرف ترشی و غذاهای ترش، لبنیات و ماهی هم پرهیز شود. البته در برخی احادیث توصیه به خوردن ماهی بعد از حجامت شده است که توصیه ای عمومی نیست و مربوط به شخص خاص با بیماری خاص بوده است.

– بعد از حجامت، خوردن تخم مرغ به ویژه در افراد سردمزاج ممنوع است:

* «و پس از حجامت تخم‏ مرغ‏ … نباید خورد که تخم‏ مرغ محدث لقوه شود.»
(احمد، شمس الدین، خزائن الملوک، ۲جلد، دانشگاه علوم پزشکى ایران – تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۷ ه.ش.، ج‏۱ ؛ ص۳۲۹)

۸- برای باقی نماندن جای زخم حجامت روی بدنتان و  تا بهبودی کامل می توانید روزی چند بار، مقدار اندکیعسل یا ژل تازه آلوئه ورا روی زخمها بمالید.

۹- درصورت دردناک بودن محلّ حجامت، ۵ تا ۶  بار و هر بار به مدّت یک دقیقه – یا درحدّ تحمّل- روی موضع حجامت، کیسه یخ بگذارید.

۱۰- کبـودی، تورّم و اندکی خـارش در محلّ حـجـامـت، طبیعی است و پس ازگذشت چند روز، خود به خود، مرتفع می شود. در صورت شدّت خارش، با پزشک معالج خود تماس بگیرید.

۱۱- ایجاد تعدادی تاول درموضع حجامت، غیرعادّی نیست وکم کم بهبود می یابند؛ درصورت تمایل، می توانید به ملایمت تاولها را تخلیه نمایید.

۱۲- گاهی پس از انجام حجامت، ناراحتی های جزئی مثل ضعف، سردرد، سرگیجه، گرفتگی های خفیف عضلانی و طپش قلب بروز می کند که اغلب، پس از یکی دو روز برطرف می شوند. خوردن عسل یا شربت عسل، خرما و غذاهای شیرین در رفع این عوارض مؤثّرند. درصورت شدّت این حالات، با پزشک خود تماس بگیرید؛ این مشکلات، معمولا در نوبت های بعدی حجامت تخفیف می یابند.

۱۳- بنابر فتوای بسیاری از مراجع عظام تقلید، خون موضع حجامت، مَعفُوّ (قابل گذشت) است و فرد حجامت شونده می تواند با تطهیر اطراف موضع، بدون نیاز به شستشوی محلّ حجامت، نماز خود را اقامه نماید.

۱۴- تا مدّت کوتاهی پس از پایان حجامت، امکان افت فشار، ضعف و سرگیجه وجود دارد. لذا بهتر است تا ۳۰ دقیقه پس از حجامت از رانندگی یا سایر کارهای نیازمند دقّت و توجّه زیاد بپرهیزید و درصورت امکان، در این مدّت در مطب پزشک حضور داشته باشید.

نکته: تفکر غلط رایج این است که انجام حجامت سبب نوعی عادت و اعتیاد به حجامت می شود که اگر مرتب انجام نشود، فرد احساس ناراحتی خواهد نمود! وقعیت این نیست و علت احساس نیاز افراد به حجامت به دلیل غلیظ شدن خون و طبیعت بدن آنهاست.  


 

منبع: http://shiateb.com

  • حجامت های ناحیه تنه

    ۱- حجامت عام (کاهل) موضع: بین دو کتف (در رأس مثلث بین دو کتف)؛ حدود مهره های سوم و چهارم س…
  • انواع حجامت

    آشنایی با انواع حجامت الف- انواع حجامت از منظر گستره تاثیر وسعت اثرگذاری انواع حجامت با یک…
بارگذاری بیشتر مطالب مرتبط
  • حجامت های موضعى‏

    همان طور که در سطور فوق گذشت، به لحاظ وسعت اثر، حجامت ها به دو دسته وسیع الاثر و موضعی تقس…
  • حجامت های اندام تحتانی

    ۱- حجامت سرین (باسن، ورک، کفل) موضع: در مرکز باسن؛ روی عضله گلوتئوس ماگزیموس. نکات مربوط ب…
  • حجامت های اندام فوقانی

    ۱- حجامت منکب(شانه) موضع: شانه؛ جای برخورد بازو و کتف.  آثار درمانی و منافع: مناسب در درما…
بارگذاری بیشتر توسط مجیدی نظامی
  • حجامت های موضعى‏

    همان طور که در سطور فوق گذشت، به لحاظ وسعت اثر، حجامت ها به دو دسته وسیع الاثر و موضعی تقس…
  • حجامت های اندام تحتانی

    ۱- حجامت سرین (باسن، ورک، کفل) موضع: در مرکز باسن؛ روی عضله گلوتئوس ماگزیموس. نکات مربوط ب…
  • حجامت های اندام فوقانی

    ۱- حجامت منکب(شانه) موضع: شانه؛ جای برخورد بازو و کتف.  آثار درمانی و منافع: مناسب در درما…
بارگذاری بیشتر در آموزش طب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بررسی کنید

حجامت های موضعى‏

همان طور که در سطور فوق گذشت، به لحاظ وسعت اثر، حجامت ها به دو دسته وسیع الاثر و موضعی تقس…